Hệ thống HVAC gồm điều hòa không khí, thông gió, xử lý không khí và các hạng mục liên quan đang trở thành một phần quan trọng của hầu hết công trình dân dụng, thương mại và công nghiệp. Tuy nhiên, phía sau một hệ thống vận hành ổn định không chỉ là việc lựa chọn đúng thiết bị mà còn là toàn bộ quá trình thiết kế, thi công, kiểm tra và nghiệm thu theo đúng yêu cầu kỹ thuật.
Trong thực tế, thi công HVAC có nhiều yếu tố nguy hiểm: kỹ thuật viên thường làm việc trên trần hoặc mái, nâng hạ dàn nóng, AHU và thiết bị có khối lượng lớn, sử dụng máy khoan – cắt – hàn, đấu nối điện và làm việc với môi chất lạnh có áp suất. Vì vậy, an toàn thi công HVAC phải được kiểm soát đồng thời theo quy chuẩn xây dựng, điện, PCCC, an toàn lao động và các tiêu chuẩn chuyên ngành HVAC.
Cần phân biệt rõ rằng QCVN là quy chuẩn kỹ thuật bắt buộc trong phạm vi áp dụng; trong khi TCVN về nguyên tắc được áp dụng tự nguyện, ngoại trừ trường hợp được viện dẫn bởi quy chuẩn, văn bản pháp luật hoặc được lựa chọn làm tiêu chuẩn áp dụng của dự án.
Vì sao an toàn phải được kiểm soát xuyên suốt quá trình thi công HVAC?
Khác với những thiết bị độc lập, hệ thống HVAC thường trải dài qua nhiều khu vực của công trình. Đường ống gió, ống đồng, ống nước ngưng, dây điều khiển và thiết bị có thể đi xuyên qua trần, shaft kỹ thuật, tường, sàn hoặc khu vực PCCC.
Điều đó đồng nghĩa một lỗi nhỏ trong thi công không chỉ ảnh hưởng đến hiệu suất làm lạnh mà còn có thể tạo ra các rủi ro như rơi ngã, điện giật, cháy, rò rỉ môi chất, phát tán khói giữa các khoang cháy hoặc gây khó khăn cho công tác vận hành, bảo trì sau này.
Do đó, nhà thầu HVAC cần kiểm soát an toàn ngay từ bước khảo sát và thiết kế, thay vì chỉ kiểm tra sau khi hệ thống đã được lắp đặt.
1. QCVN 18:2021/BXD – Quy chuẩn nền tảng về an toàn thi công
Đối với hoạt động thi công HVAC tại công trường xây dựng, một trong những văn bản quan trọng nhất là QCVN 18:2021/BXD – Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về An toàn trong thi công xây dựng, hiện được cơ sở dữ liệu của Bộ Xây dựng ghi nhận còn hiệu lực.
Quy chuẩn đặc biệt liên quan đến HVAC bởi kỹ thuật viên thường phải làm việc trên cao. Theo QCVN 18, vị trí đứng làm việc từ 2,0 m trở lên so với bề mặt bên dưới thuộc phạm vi làm việc trên cao và phải có biện pháp chống rơi ngã. Tại mép sàn hoặc lỗ mở cần bố trí lan can, tấm chặn chân hoặc sử dụng dây an toàn khi không thể lắp hệ thống bảo vệ tập thể.
Quy chuẩn cũng quy định việc lựa chọn, kiểm tra, thử tải, kiểm định và vận hành thiết bị nâng. Đây là vấn đề đặc biệt quan trọng khi đưa dàn nóng, AHU, quạt công nghiệp hoặc các cụm thiết bị lên mái và tầng kỹ thuật.
Đối với máy khoan, máy cắt và dụng cụ cầm tay, thiết bị phải được sử dụng đúng hướng dẫn của nhà sản xuất, người vận hành phải được đào tạo và được trang bị phương tiện bảo vệ cá nhân phù hợp.
2. QCVN 25:2025/BCT – An toàn điện trong thi công HVAC
Hệ thống điều hòa, AHU, FCU, quạt thông gió, bơm và tủ điều khiển đều có liên quan đến nguồn điện. Vì vậy, kiểm soát nguy cơ điện giật, chạm chập hoặc cấp điện ngoài ý muốn là yêu cầu bắt buộc.
Một điểm cần cập nhật là QCVN 25:2025/BCT về An toàn điện đã thay thế QCVN 01:2020/BCT từ ngày 08/08/2025. Đây là quy chuẩn hiện hành cần ưu tiên khi xây dựng nội dung kỹ thuật trong năm 2026.
Quy chuẩn yêu cầu người thực hiện công việc có điện phải được đào tạo phù hợp; phương án thi công và biện pháp an toàn phải được phê duyệt trước khi thực hiện. Khi làm việc với phần mang điện phải sử dụng trang thiết bị, dụng cụ và phương tiện bảo vệ phù hợp.
Trong thi công HVAC, yêu cầu này cần được cụ thể hóa bằng việc kiểm tra nguồn điện trước khi đấu nối, cô lập nguồn khi sửa chữa, kiểm soát tủ điện và tránh để dây điện tạm gây cản trở lối đi hoặc tiếp xúc với khu vực ẩm ướt.
3. An toàn hàn, cắt và các công việc tạo nhiệt
Lắp đặt đường ống HVAC thường phát sinh hàn điện, hàn kim loại hoặc các công việc tạo tia lửa và nhiệt. Đây là nhóm công việc có nguy cơ cháy cao, đặc biệt khi thi công gần vật liệu cách nhiệt, trần, nội thất hoặc các chất dễ cháy.
QCVN 18:2021/BXD quy định khu vực hàn, cắt và tạo nhiệt phải được kiểm soát nguy cơ cháy; thiết bị phải được kiểm tra và các biện pháp phòng ngừa cần được triển khai trước khi thực hiện.
Đối với máy hàn điện và công việc hàn điện còn cần tham khảo QCVN 03:2011/BLĐTBXH, hiện được cơ sở dữ liệu tiêu chuẩn quốc gia ghi nhận còn hiệu lực. Quy chuẩn này bao gồm các yêu cầu về máy hàn, nối đất bảo vệ và biện pháp an toàn đối với công việc hàn.
Tại công trường chuyên nghiệp, công việc tạo nhiệt nên được quản lý bằng Hot Work Permit, khoanh vùng khu vực, loại bỏ vật liệu dễ cháy và bố trí phương tiện chữa cháy phù hợp.
4. QCVN 06:2022/BXD và Sửa đổi 1:2023 – An toàn cháy đối với hệ thống HVAC
HVAC có mối quan hệ trực tiếp với chiến lược PCCC của công trình. Ống gió nếu bố trí không đúng có thể trở thành đường lan truyền khói và sản phẩm cháy giữa các khu vực.
QCVN 06:2022/BXD về An toàn cháy cho nhà và công trình hiện được áp dụng cùng Sửa đổi 1:2023, có hiệu lực từ ngày 01/12/2023.
Đối với hệ thống bảo vệ chống khói, quy chuẩn đưa ra các yêu cầu về hệ thống hút xả khói, cấp khí bù, quạt hút khói, đường ống dẫn khói và khả năng chịu lửa tương ứng.
Do đó, khi thi công HVAC không được tự ý thay đổi vị trí van ngăn cháy, van khói, đường ống hút khói hoặc xuyên qua kết cấu ngăn cháy khác với hồ sơ được phê duyệt. Các thay đổi liên quan đến PCCC phải được đánh giá trong tổng thể thiết kế của công trình.
5. TCVN 5687:2024 – Tiêu chuẩn HVAC cần cập nhật
Một lỗi khá phổ biến trên các tài liệu trực tuyến hiện nay là vẫn sử dụng TCVN 5687:2010. Trên thực tế, phiên bản này đã được thay thế bởi TCVN 5687:2024 – Thông gió và điều hòa không khí – Yêu cầu thiết kế.
TCVN 5687:2024 quy định yêu cầu khi thiết kế và lắp đặt hệ thống thông gió, điều hòa không khí cho các gian phòng và không gian của công trình dân dụng xây dựng mới hoặc cải tạo.
Tiêu chuẩn đồng thời viện dẫn các tiêu chuẩn chuyên ngành mới như TCVN 13580:2023 về chế tạo đường ống và TCVN 13581:2023 về lắp đặt đường ống, nghiệm thu hệ thống.
Vì phạm vi của TCVN 5687:2024 tập trung vào công trình dân dụng, đối với nhà máy hoặc công trình có yêu cầu công nghệ đặc thù, kỹ sư cần kiểm tra thêm tiêu chuẩn áp dụng riêng của dự án thay vì áp dụng máy móc.
6. TCVN 13580:2023 và TCVN 13581:2023 – Chế tạo, lắp đặt và nghiệm thu đường ống HVAC
Đây là hai tiêu chuẩn rất sát với thực tế thi công HVAC.
TCVN 13580:2023 quy định yêu cầu chế tạo hệ thống đường ống thông gió và điều hòa không khí trong công trình dân dụng và công nghiệp.
Trong khi đó, TCVN 13581:2023 quy định các yêu cầu về lắp đặt đường ống và nghiệm thu hệ thống thông gió – điều hòa. Tiêu chuẩn áp dụng cho cả công trình dân dụng và công nghiệp và hiện còn hiệu lực.
Các nội dung liên quan trực tiếp đến chất lượng thi công gồm lắp đặt ống gió, phụ kiện, cửa gió, nối mềm, ống môi chất lạnh và quá trình nghiệm thu. Đặc biệt, TCVN 13581 yêu cầu lắp đặt đường ống môi chất lạnh theo TCVN 6104-2:2015 và hướng dẫn của nhà sản xuất.
Đây cũng là lý do các mối nối, hệ treo đỡ và đường ống không nên bị che kín trước khi kiểm tra cần thiết.
7. TCVN 6104 và TCVN 6739 – An toàn môi chất lạnh
Rò rỉ môi chất lạnh có thể gây nguy hiểm do áp suất, độc tính, khả năng cháy hoặc làm giảm nồng độ oxy trong không gian kín. Vì vậy, an toàn môi chất là nội dung không thể tách rời hệ thống điều hòa.
Bộ TCVN 6104:2015 gồm bốn phần, bao quát từ phân loại, thiết kế – xây dựng – thử nghiệm, địa điểm lắp đặt đến vận hành, bảo dưỡng, sửa chữa và thu hồi môi chất. Các phần hiện được VSQI ghi nhận còn hiệu lực.
TCVN 6104-3:2015 còn quy định các yêu cầu về an toàn cho địa điểm lắp đặt và phòng máy; trong một số trường hợp yêu cầu thông gió cơ học và biện pháp xử lý khi xảy ra rò rỉ môi chất.
Song song đó, TCVN 6739:2015 phân loại an toàn môi chất lạnh dựa trên độc tính và khả năng cháy.
Đáng chú ý, năm 2025 Việt Nam còn ban hành TCVN 14598:2025 hướng dẫn an toàn cho máy điều hòa gia dụng không ống gió sử dụng R-32 có công suất danh định đến 12.000 W. Tiêu chuẩn có phạm vi áp dụng cụ thể, vì vậy không nên suy rộng sang mọi hệ thống VRV, VRF hoặc điều hòa trung tâm.
8. QCVN 34:2018/BLĐTBXH – Làm việc trong không gian hạn chế
Một số khu vực kỹ thuật của công trình có thể đáp ứng định nghĩa về không gian hạn chế, chẳng hạn nơi có lối vào ra hạn chế, trao đổi không khí kém và tồn tại nguy cơ thiếu oxy hoặc khí nguy hiểm.
QCVN 34:2018/BLĐTBXH hiện còn hiệu lực và yêu cầu phải đánh giá rủi ro trước khi cho người lao động vào không gian hạn chế. Các yêu cầu bao gồm cấp phép, kiểm tra điều kiện không khí, đảm bảo thông gió và kiểm soát người ra vào.
Quy chuẩn quy định nồng độ oxy an toàn trong không gian hạn chế từ 19,5% đến 23,5% theo thể tích và nồng độ khí dễ cháy phải dưới giới hạn được quy định.
9. Kiểm soát tiếng ồn, bụi và môi trường lao động
Thi công HVAC phát sinh tiếng ồn từ máy khoan, máy cắt, máy đục và bụi trong quá trình khoan bê tông hoặc gia công vật liệu.
QCVN 24:2016/BYT quy định mức tiếp xúc tiếng ồn cho phép tại nơi làm việc và hiện được VSQI ghi nhận còn hiệu lực.
Đối với bụi, QCVN 02:2019/BYT quy định giá trị giới hạn tiếp xúc cho phép tại nơi làm việc. Khi vượt giới hạn, người sử dụng lao động phải triển khai giải pháp cải thiện điều kiện lao động và bảo vệ người lao động.
Ngoài PPE, biện pháp tốt hơn vẫn là kiểm soát tại nguồn như thu bụi khi khoan cắt, thông gió phù hợp và hạn chế phát tán bụi sang khu vực đang sử dụng.
Checklist an toàn trước khi triển khai hệ thống HVAC
Một quy trình thi công chuyên nghiệp nên kiểm tra tối thiểu:
- Bản vẽ thi công đã được phê duyệt và phối hợp với các bộ môn M&E liên quan.
- Có biện pháp thi công và đánh giá rủi ro cho từng hạng mục.
- Người lao động được trang bị PPE phù hợp.
- Giàn giáo, thang và thiết bị nâng được kiểm tra trước khi sử dụng.
- Nguồn điện được kiểm soát trước khi đấu nối hoặc sửa chữa.
- Công việc hàn cắt được quản lý theo quy trình Hot Work.
- Đường ống môi chất được lắp đặt và thử nghiệm đúng yêu cầu.
- Các van ngăn cháy, hệ thống hút khói và hạng mục PCCC đúng hồ sơ thiết kế.
- Các mối nối và đường ống được kiểm tra trước khi đóng trần hoặc che kín.
- Hệ thống được chạy thử, đo kiểm và nghiệm thu trước khi bàn giao.
HACOME – Thi công HVAC từ thiết kế đến nghiệm thu
HACOME hoạt động trong lĩnh vực điều hòa không khí, lọc khí và thông gió với quy trình từ khảo sát, thiết kế đến thi công và hậu mãi. Với hệ thống HVAC, việc phối hợp ngay từ giai đoạn thiết kế giúp giảm xung đột giữa đường ống gió, điều hòa, điện, PCCC và kiến trúc trước khi bước vào thi công.
Khách hàng có thể tham khảo thêm dịch vụ tư vấn thiết kế của HACOME và dịch vụ thi công lắp đặt, đồng thời xem các dự án HVAC đã triển khai để đánh giá năng lực thực tế của đơn vị.
Việc tuân thủ đúng tiêu chuẩn và quy chuẩn không chỉ nhằm đáp ứng hồ sơ nghiệm thu. Quan trọng hơn, đó là cơ sở để giảm thiểu tai nạn trong quá trình thi công, đảm bảo hệ thống vận hành ổn định và tạo thuận lợi cho hoạt động bảo trì trong nhiều năm sau khi công trình được bàn giao.
Nếu bạn đang cần khảo sát, thiết kế hoặc thi công hệ thống điều hòa không khí, thông gió và xử lý không khí, hãy liên hệ HACOME để được đội ngũ kỹ thuật tư vấn phương án phù hợp với đặc điểm và yêu cầu của từng công trình.
